Menu nawigacji stron
Flash ad ID:19

Charakterystyka gminy Zabierzów

Charakterystyka gminy Zabierzów

Charakterystyka gminy

Gmina Zabierzów znajduje sie w bezposrednim sasiedztwie Krakowa, graniczy z gminami: Jerzmanowice, Krzeszowice, Liszki i Wielka Wies. Polozona jest w obrebie Wyzyny Krakowskiej Poludniowej obejmujacej: Rów Krzeszowicki, Garb Tenczynski i Brame Krakowska. Rów Krzeszowickijest pochodzenia zapadliskowego ciagnie sie od Trzebini po Kraków, gdzie zamkniety jest wzniesieniem Pasternika. Srodkiem Rowu Krzeszowickiego plynie Dulówka, pod Krzeszowicami przybierajaca nazwe Krzeszówki, a od wsi Rudawa do Krakowa – Rudawy. Od pólnocy i poludnia Rów Krzeszowicki obrzezony jest stromymi krawedziami, które, w wiekszosci od strony pólnocnej, rozciete sa poprzecznymi dolinami potoków o charakterze jarów i parowów, a w czesci wschodniej nawet wawozów i kanionów krasowych. Na poludnie od Rowu Krzeszowickiego wznosi się Garb Tenczynski. Przed okolo 70 milionami lat garb ten tworzyl jednolita calosc z reszta Wyzyny Krakowskiej, jednakze w trzeciorzedzie, w wyniku ruchów górotwórczych wyrównana plyta rozpadla sie, potworzyly sie rowy zapadliskowe. Teren gminy ze wzgledu na swa atrakcyjnosc turystyczna jest doskonalym miejscem wypoczynku dla wielu mieszkanców województwa. Znajduja sie tutaj trzy rezerwaty przyrody: „Wawóz Bolechowicki”, „Dolina Kluczwody” oraz „Skala Kmity”. W jurajskich dolinkach wielu amatorów wspinaczki, turystyki pieszej i rowerowej znajduje bardzo dobre warunki do uprawiania swoich dyscyplin. Wostatnich latach obserwujemy staly naplyw nowych mieszkanców, wybierajacych gmine Zabierzów jako swoje miejsce zamieszkania. Na terenie gminy znajduje sie Miedzynarodowy Port Lotniczy im. Jana Pawla II w Balicach oraz okolo 2 500 podmiotów gospodarczych.

Rys historyczny

Slady osadnictwa na terenie dzisiejszej gminy Zabierzów siegaja mlodszej epoki kamienia – neolitu i odkryte zostaly podczas wykopalisk prowadzonych w miejscowosci Aleksandrowice, obok portu lotniczego, przy autostradzie Kraków-Katowice. Pierwsze wzmianki o osadach na tym terenie pochodza z okresu XII-XIV wieku. W XII wieku na miejscu pózniejszego Zabierzowa, byla mala osada o nazwie Rogoznik, nalezaca do Jaksy Gryfity z Miechowa. On to w 1162 roku podarowal osade zalozonemu przez siebie klasztorowi Norbertanek na Zwierzyncu. Za sprawa zakonnic wies stopniowo sie rozbudowywala. W 1293 roku mieszczanin krakowski Piotr nabyl od klasztoru 5 lanów ziemi w Rogozniku. Zobowiazal sie, ze bedzie placil czynsz i sprawowal sadownictwo nad chlopami. Zostal on tym samym sredniowiecznym soltysem. Zapewne ów soltys odsprzedal czesc ziemi jakiemus czlowiekowi, który nosil imie Zabierza lub Zabierz i stad nowa wies nazwano Zabierzowem. Po raz pierwszy odnotowano ja w 1368 roku w dokumentach klasztornych. O starym Rogozniku zapomniano, stal sie on bowiem czescia Zabierzowa. W XVII wieku po spaleniu Zwierzynca przez Szwedów w czasie potopu, konwent sióstr przeniósl się do Zabierzowa, który przez rok byl siedziba klasztoru. W 1745 r. mial miejsce tragiczny pozar, spalil sie dwór, spichlerz, obory folwarczne i zabudowania chlopskie. Od tego wydarzenia wziela nazwe czesc Zabierzowa, nazywana do dzisiaj Pogorzany – nosza je pola polozone pod lasem na pld-zach. od kosciola. Przekazywana przez ludzi z pokolenia na pokolenie tragiczna opowiesc o tym wydarzeniu mówi, ze glówna zabudowa Zabierzowa znajdowala sie wtedy na miejscu dzisiejszych Pogorzano Pod koniec XVIIIwieku caly Zabierzówsplonal, bo zabudowania byly drewniane i kryte sloma. Po tej tragedii ludzie opuscili to miejsce i zeszli „na wies”. Stad nazwa kolejnej dzielnicy Zabierzowa – Nawsie, ciagnacej sie wzdluz glównej drogi od rejonu dzisiejszej ulicy Debowej do mostu na Rudawie przy ul. Krakowskiej. Odtad zabudowa nowego Zabierzowa powstawala wzdluz drogi Kraków-Slask. Najwczesniejsza informacja o Rudawie pochodzi z XII wieku i znajduje sie w kalendarzu krakowskim. Odnotowano tam wiadomosc, ze wlascicielem wsi byl rycerz Jan, który podarowal ja kapitule krakowskiej. Ów rycerz Jan, zwany Gniewomirem, był komesem, a zmarl w 1185 r. Prawdopodobnie już w XII wieku rozpoczeto w Rudawie budowe kosciola parafialnego, jako jednego z pierwszych w Polsce obiektów drewnianych. W 1325 r. istniala juz w Rudawie parafia, która skupiala okoliczne wsie. Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie mówi, ze zalozycielem Radwanowic byl rycerz Radwan, który odznaczyl sie mestwem w czasie wyprawy króla Boleslawa Smialego na Rus Kijowska. Mial on byc zaufanym rycerzem króla. W czasie sporu, który powstal miedzy biskupem krakowskim Stanislawem, a królem, Radwan mial byc jednym z uczestników zabójstwa biskupa. Po morderstwie sw. Stanislawa król Boleslaw Smialy musial opuscic swoje królestwo, a Radwan osiedlil sie w Radwanowicach. Sa historycy, którzy z Radwanowicami lacza dokument Boleslawa Wstydliwego z 1278 r, który nadal swoim rycerzom z rodu Radwanitów czesc wielkiej puszczy na poludnie od Krakowa. Najstarsza zapisana wiadomosc o Radwanowicach znalezc mozna w dyplomie króla Wladyslawa Lokietka z 1329 r. Królpozwolil w nim Hermanowi szklarzowi na zalozenie na prawie sredzkim wsi w lasach zwanych Hutnica. Las ten polozony byl miedzy wsiami Radwanowice, Betkowicei Sokolec. Dlugosz zanotowal, ze Radwanowice naleza do parafii w Rudawie. Nie ma tam zadnego kmiecia, lecz wszyscy, którzy tam zamieszkuja, sa szlachta herbu Radwanowye. Najwczesniejsza wzmianka o Pisarach pochodzi z 1319 r. W polowie X(Vwieku wies nalezala do Zegoty z Pisar, burgrabiego zamku krakowskiego. Wdrugiej polowie X(Vwieku Pisary posiadaly dwa dwory szlacheckie i nalezaly w czesci do Zegoty i Rafala Pisarskich (nazywanych tez rycerskimi, poniewaz dzierzawilizamek Rytro), oraz Grzegorza z Paczóltowic.W x(vI wieku nadal ród Pisarskich wladal wsia. Jan i Stanislaw Pisarscy w latach 1580-1586 dokonali wielu najazdów na pobliski Siedlec, gdzie niszczyli kopce graniczne. Najwybitniejszym dziedzicem wsi z rodu Pisarskich był Achacy, który w 1672 r. sprawowal funkcje pulkownika województwa krakowskiego i starosty wolbromskiego. Nastepnym dziedzicem wsi był jego syn, MichalAchacy,takze starosta wolbromski. Swietnie rozwijalo sie rzemioslo na terenie wsi w x(vII wieku. Pracowaliw Pisarach: szewcy, piwowarowie, tkacze, kowale, slusarze, piekarze, krawcy, kusnierz, stolarz i garncarz. W XVII wieku przy dworze byla czynna niewielkafabryka fajansu oraz browar, gorzelnia, cegielnia, mlyny tartak. Pierwsza informacja o wsi pochodzi z 1397 roku. W VXII wieku Niegoszowice nalezaly do rodu Firlejów. W 1728 r. przejela je rodzina Kameckich. W pierwszych latach XIXwieku dziekan kapituly krakowskiej, ks. MichalSoltyk, wybudowal do dziś stojacy palac. Brzezie to jedna z najstarszych miejscowosci w gminie Zabierzów. Na jej terenie znaleziono trzy osady wczesnosredniowieczne. Pierwszy raz spotykamy Brzezie na kartach historii juz w 1260 r., kiedy to Boleslaw Wstydliwy nadaje je kapitule krakowskiej. Od XIII wieku utrwalil sie podzial na: Brzezie Narodowe, wlasnosc kapituly krakowskiej i Brzezie szlacheckie, wlasnosc szlachecka. Balicepod nazwa Belicizostaly wymienione w bulli juz w 1229 r.W sredniowieczu w Balicach urodzilo sie kilku wybitnych ludzi. W 1412 r. Andrzej z Balic bral udzial w turnieju rycerskim w Budzie. Ten sam Andrzej z Balic uczestniczyl na soborze w Konstancji w roku 1416. Byl on takze poslem Zygmunta Luksemburskiego do króla Wladyslawa Jagielly. W 1420 r. Andrzej Balickipolegl pod Wyszehradem kolo Pragi, w walce z wojskiem Zyzki. W 1444 r.Jan i Mikolajz Balicwalczylipod Warna. Studentami AkademiiKrakowskiejbyli zas: Zegota z Balicoraz Piotr i Jan z Balic,synowie Zegoty. Na poczatku XVII wieku Balice przeszly w dziedzictwo niemieckiej rodziny Bonerów. W czasie zaborów wzdluz potoku Kluczwody w Zelkowie przebiegala granica austriacko-rosyjska. WXIXwieku na terenie gminy,we wsi Balice osiedlili sie Radziwillowie,którzy odnowili istniejacy tam palac, bedacy wizytówka Balic i okolic. Gosciem w Balicach byl sam cesarz Franciszek Józef. Na początku XXwieku ksiaze Hieronim Radziwill zbudowal na terenie swojego majatku prywatne lotnisko. Dynamiczny rozwój Zabierzowa i okolic nastapil w polowie XIXwieku, kiedy to uruchomiono linie kolejowa laczaca Kraków z Myslowicami, powstal wtedy budynek stacji a takze Urzad Pocztowy. Wielu mieszkanców Zabierzowa i okolic znalazlo prace przy obsludze liniikolejowej. W 1908 roku zapadla decyzja o ustanowieniu samodzielnej parafii Zabierzów.Wrok pózniej mieszkancy podjeli decyzje o budowie nowego kosciola. Budowe zakonczono w 1936 roku, a w dwa lata pózniej nastapilo jego poswiecenie. W czasie II wojny swiatowej mlodziez Zabierzowa dzialala w szeregach Armii Krajowej. Na ich czele stal 18-letni Mieczyslaw Pogan. Poganowie prowadzilimaly bar, który byl punktem kontaktowym organizacji. 3 lipca 1943 r. cala rodzina (ojciec, matka, córka synowie Mieczyslawi Marian) zostali aresztowani przez hitlerowców i wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Oswiecimiu. Na terenie gminy, w miejscowosci Radwanowice w czasie II wojnyswiatowej istnialydwie podziemne organizacje wojskowe: Narodowa Organizacja Wojskowa i Bataliony Chlopskie. Radwanowice byly wtedy niewielka wioska. W nocy z 20 na 21 lipca 1943 r. Radwanowicezostaly otoczone ze wszystkich stron przez funkcjonariuszy SS, zandarmerii, Wermachtu i „granatowych” policjantów. Trzydziestu mieszkanców Radwanowic zostalo skazanych na smierc, a nastepnie rozstrzelanych na miejscu. Zaraz po wyzwoleniu, mieszkancy Radwanowic przystapilido ekshumacji ofiar pacyfikacji.14 marca 1945 r. odbyl sie uroczystypogrzeb zamordowanych. Pochowano ich na cmentarzu w Rudawiewe wspólnym grobie. 21 lipca 1945 r. w druga rocznice egzekucji, mieszkancy wsi ogrodzili miejsce stracenia i postawili krzyz, zas w czwarta rocznice nastapilo odsloniecie pomnika ofiar na cmentarzu w Rudawie. W latach 50-tych w Balicach powstalo lotnisko wojskowe, które od 1964 roku spelnialo również funkcje lotniska cywilnego. W 1995 roku oddano do uzytku terminal pasazerski, któremu nadano imie Jana Pawla II. Od 1950 roku na terenie gminy, w rezydencji Radziwillów w Balicach, istnieje Instytut Zootechniki, którego dzialalnosc badawcza znana jest w kraju i za granica. Do najwiekszych sukcesów Instytutu nalezy pierwszew Polsce udane klonowanie królika. W 1987 roku w Radwanowicach zostala utworzona Fundacjaim. sw. Brata Alberta, dzieki Zofii Tetelowskiej, która przekazala caly swój majatek na jej rzecz. Fundacja opiekuje sie osobami niepelnosprawnymi umyslowo. Obecnie posiada swoje oddzialy w calej Polsce (dziala 30 domów fundacji). Od 1975 roku Zabierzów stal sie siedziba wladz gminnych, w 1978 roku oddano do uzytku nowy budynek Urzedu Gminy

Zabytki kultury i przyrody

PALAC W BALICACH

Palac w Balicach wybudowany zostal ok. XV wieku i byl siedziba znamienitych rodów szlacheckich: Ossolinskich, Bonerów, Firlejów, a takze Radziwillów, którzy w drugiej polowie XIX wieku dokonali jego gruntownej przebudowy. Zlokalizowany jest 15 km od centrum Krakowa, w bliskiej odleglosci od Portu Lotniczego im. Jana Pawla II. Znajduje sie wotoczeniu zabytkowego parku z XVI-XX w. o pow. 5 ha ze sladami „ogrodu wloskiego’: w którymrosnie wiele okazalych, egzotycznych drzew. Obecny palac utrzymany jest w stylu historyzujacym, silnie nawiazujacym do tradycji rezydencjonalnej architektury barokowej. Charakterystyczna cecha palacu jest cofniety portyk, przed którym znajduja sie piekne, pólkoliscie pnace schody frontowe prowadzace na taras.

KOSCIÓL W BOLECHOWICACH

Kosciól p.w. sw. Piotra i Pawla pochodzi z 1363 r.,przebudowany w XVIII – XIX w.; murowany, gotycki, kilkakrotnie rozbudowywany; prezbiterium i zakrystia z 1393 r.; gotycki ostrolukowy portal z kutymi drzwiami z herbami Ozora i Leszczyc; oltarz glówny z obrazem ukrzyzowania Chrystusa, pedzla Jana Tycjusa nadwornego malarza króla Jana III Sobieskiego.

ZESPÓL DWORSKI W KARNIOWICACH

Zespól dworski z XVII-XVIII w. Klasyczny, murowany dworek z konca XVIII w. Zabytek cenny z uwagi na unikalna budowe dachu masandrowego krytego gontem i alkierza w ksztalcie wiezyczek oraz kolumnowego ganka. Zabudowania gospodarcze przebudowane na poczatku XX wieku, spichlerz z 1763 r. zostal rozebrany i przeniesiony do skansenu w Krzeslawicach. Kaplica dworska p.W. sw. Marii Magdaleny. Zbudowana przed 1624 r. przez Jerzego Pipana, wlasciciela majatku, rektora Uniwersytetu Krakowskiego i Paderewskiego. Okolo 1665 r. odnowiona przez ks. Stanislawa Mieroszewskiego. Murowana, szescioboczna, sciany zewnetrzne z podzialem ramowym, marmurowy oltarz.

DREWNIANA WILLA W KOCHANOWIE

Drewniana willa z konca XIXw. Niegdys palacyk mysliwski Lubomirskich, od 1955 roku budynek sluzyl potrzebom szkoly podstawowej.

KOSCIÓL W RUDAWIE

Kosciól w Rudawie – jedna znajslynniejszych budowli ceglanych w Malopolsce. Istnieje od XII wieku, w 1185 r. podarowany kapitule krakowskiej, na uwage zasluguje zabytkowe prezbiterium z ok. 1300 r. Nascianach prezbiterium i nawyodsloniete w czasie prac konserwatorskich dobrze zachowane fragmenty malowidel gotyckich i renesansowych. Wewnetrzu kosciola na uwage zasluguje renesansowy nagrobek (1576 r.) Elzbietyz Giebultowskich Pisarskiej, z interesujacym napisem w jezyku staropolskim oraz obraz w oltarzu glównym datowany na 1450 r. – gotycka wersja bizantyjskiego Hodegetrii. Calosc stanowi udane polaczenie gotyku, renesansu i baroku. Przed kosciolemstoi niewielka barokowa kostnica z XVIIIw. oraz – równiez barokowa – charakterystyczna wieza bramna, zwana „Zegarowa” o konstrukcji slupowo-ramowej.

DWÓR W WIECKOWICACH

Zespól dworski Skrzynskich z XIXw. z charakterystycznym pietrowym dworem wybudowanym w stylu neogotyckim, spichlerzem, pralnia i dawna wozownia przebudowana na kaplice.